English

میرزا محمدعلی مدرس تبریزی

ملقب به مدرس خیابان، فقیه و حکیم از مجتهدین و فقها که در علوم ادبیات فارسی و ادبیات عرب، لغت، فقه و اصول، حدیث، درایه، حکمت، کلام، هیئت و نجوم قدیم تبحر داشته است.

زادروز: 1357

زادگاه: تبریز

وفات: 16 فروردین 1333

محل دفن: تبریز

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها خدمات علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 28 بهمن 1380 ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران زمین معرفی کرد

زندگی‌نامه

فرزند محمدطاهر که در تبریز متولد شد. ادبیات عرب و مقدمات فقه و اصول و قسمتی از ریاضیات را در مدرسه طالبیه تبریز فرا گرفت. ریاضیات را در محضر میرزا عبدالعلی منجم، معقول را نزد میرزا علی لنکرانی از شاگردان میرزا ابوالحسن جلوه خواند و فقه و اصول را نزد آیت‌الله میرزا ابوالحسن انگجی و آیت‌الله میرزا صادق مجتهد تبریزی، که هر دو از مراجع تقلید بودند، آموخت. سرانجام از سید محمد حجت کوه‌کمره‌ای، آیت‌الله العظمی سید صدرالدین صدر، شیخ محمدعلی مجتهد شاه‌آبادی، محمدحسین کاشف‌الغطاء و میرزا عبدالحسین رشتی و دیگران اجازه اجتهاد گرفت و از عالمانی چون سید هبه‌الدین شهرستانی، شیخ آقا بزرگ تهرانی و سید محسن حکیم و شیخ محمدحسین کاشف‌الغطاء اجازه روایت گرفت. او در اواخر عمر، به مدت 12 ‌سال، در مدرسه سپهسالار تهران به بحث، تألیف و تحقیق پرداخت. او در ادبیات عرب و فارسی استادی مسلم بود و در طول حیات خود شاگردان متعددی تربیت کرد که از آن جمله می‌توان به شیخ محمد خیابانی، حجت‌الاسلام سید محمدرضا علوی تهرانی، دکتر مهدی محقق و دکتر احمد مهدوی دامغانی اشاره کرد. 
مدرس تبریزی در تبریز درگذشت و در طوبائيه به امانت گذاشته شد، سپس به قم منتقل و در قبرستان شيخان دفن گردید. 
او سهم بزرگی در احیای نام بزرگان و عالمان داشت و از پیشروان فرهنگ‌نویسی در زبان فارسی به شمار می‌رود. تألیف ریحانه‌‌الادب در شرح بیش از 5000 نفر از علماو فضلا، قاموس‌المعارف، فرهنگ نوبهار، فرهنگ بهارستان و فرهنگ نگارستان گواه این مدعاست. مدرس تبریزی به جهت آثار ارزشمندی که از خود باقی گذاشته شیخ آقا بزرگ تهرانی در «نقباءالبشر»، از او به عنوان «عالمی متتبع و مؤلفی معروف» یاد می‌کند و آیت‌الله العظمی سید محمد حجت با القاب «بحاث خبیر و نقاد بصیر، ثقه‌الاسلام و سند الاعلام» او را وصف کرده است.
انجمن آثارومفاخر فرهنگی به پاس سالها فعالیت علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در ۲۸ بهمن ۱۳۸۰، ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران‌زمین معرفی کرد.
 

مدرس تبریزی در نگاه بزرگان

ـ آیت‌الله العظمی سیدمحمد حجت کوه‌کمره‌ای: «بر اهل اطلاع و بصیرت پوشیده نیست که احیای نام و آثارعلمای اعلام لازم و اینگونه تألیفات (ریحانه‌الادب) از طرفی آثار علمای ابرار را احیاء نموده و از طرف دیگر جامعه اسلامی را بسیار فایده می بخشد و راه را بر طالبان تراجم سهل و آسان می‌گرداند».


ـ واعظ خیابانی: «دانشی نیست مگر اینکه در اعماق آن فرو رفته و فنی نیست مگر از شیرین و تلخ آن چشیده است. مدرس تبریزی دارای مناعت طبع بسیار بلند و عزت نفس عجیبی بود و در عین عسرت و مجاهدت زندگی می‌کرد». 


ـ سید محمدعلی روضاتی: «مدرس تبریزی را فوق آنچه تصور کرده بودم، یافتم. ملکات و صفات عالی و نیکوی آن مرد بزرگ به قدری مرا جذب نموده بود که غالب ایام توقفم در تهران به خدمتش می رسیدم حقا بزرگ مردی فوق‌العاده بود».

کتاب‌ها

ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیة او اللقب یا كُنی و القاب/ تهران: خیام، 1374.
الدر الثمین او دیوان المعصومین.../ قم: موسسه الامام الصادق، 1383.
فرهنگ بهارستان/  تبریز: بی نا، 1348ق.
فرهنگ نوبهار / تبریز: بی نا، 1348ق.
کفایه المحصلین فی تبصره احکام الدین/ تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1380.
نثر اللئالی در شرح نظم اللئالی: تالیف این کتاب فارسی در سال ۱۲۶۳ق به پایان رسید و در ذی حجه ۱۳۷۸ق با خط میرزا طاهر خوشنویس در ۱۲۹ صفحه چاپ شد.
التحفه المهدیه: این کتاب از کتاب الدر الثمین استخراج شده و اشعار ائمه از امام چهارم به بعد را شامل می‌شود.
قاموس المعارف/ زیر نظر علیرضا سبحانی، تحقیق موسسه الامام الصادق، قم: موسسه الامام الصادق، 1391.
امثال و حکم ترکی آذربایجانی/ ترجمه و توضیح توفیق هاشم¬پور سبحانی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نشر آثار، 1394.
دستور زبان فارسی:(مقدمه قاموس‌المعارف)/ محمد علی مدرس تبریزی خیابانی، به اهتمام حمیده حجازی؛ با دو مقدمه در شرح حال مولف از جعفر سبحانی تبریزی ، مهدی محقق. تهران : موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مک گیل٬ ۱۳۸۸ .